تاکتیک‌های پایه در شطرنج

آچمَز در زبان ترکی به معنای بازنشدنی است (آچ یعنی باز و مز که منفی‌کننده است). یک تاکتیک بسیار رایج برای محدود کردن جابه‌جایی مهره‌های حریف است. در این تاکتیک یکی از مهره‌ها که «مهرهٔ آچمزکننده» نامیده می‌شود، یکی از مهره‌های حریف را که در پشت آن مهره یا خانهٔ ارزشمندی قرار دارد، زیر ضرب خود قرار می‌دهد و به‌این‌ترتیب آن مهره را مجبور می‌کند که در جای خود میخ‌کوب بماند. آچمز کردن یکی از راه‌های ایجاد محدودیت برای حرکت سوارهای حریف است. آچمز به دو نوع «نسبی» و «مطلق» تقسیم می‌شود.

• آچمزی مطلق

اگر هدف آچمزی شاه باشد، آچمزی، آچمزی مطلق نامیده می‌شود. در آچمزی مطلق مهرهٔ آچمز هرگز نمی‌تواند تکان بخورد، چون خط کیش باز می‌شود و شاه نمی‌تواند خورده شود.

• آچمزی نسبی

اگر هدف آچمزی چیزی غیر از شاه مثلاً وزیر یا رخ یا حتی خانه‌ای خالی باشد که اهمیت راهبردی دارد (مانند خانهٔ ماتی که با تصرف آن می‌توان حریف را مات کرد) آچمزی نسبی اتفاق افتاده است. در این وضعیت از نظر قانونی می‌توان مهرهٔ آچمز حرکت داد اما معمولاً حرکت آن به زیان جدی مانند از دست دادن مهره یا مات شدن می‌انجامد.

به‌طور خلاصه، حرکت دادن آچمز شاه ممکن نیست، حرکت دادن آچمز وزیر و سایر مهره‌ها نیز معمولاً به زیان شطرنج‌باز است. در وضعیت‌های خاص و نادری در بازی عملی ممکن است بتوان مهرهٔ آچمز را حرکت داد (البته به جز آچمز شاه) آن هم در صورتی که مهرهٔ آچمز با حرکت خود به مهره‌ای با ارزش‌تر یا هم‌ارزش مهرهٔ آچمز خودی حمله کند یا اینکه تهدید خطرناکی مانند حالت مات ایجاد کند که به آن تاکتیک ضد آچمزی می‌گویند.